خاطر در گيرى روز مره با تفكر واستدلال وبحث ومناظره ، با قواعد وشيوه‌هاى آن به درستى آشنا ودر به كار بستن آن ورزيده وما هر بودند . با اين وجود بايد توجه داشت كه مكتب أهل الحديث به خاطر آن كه مدتي طولانى بر جامعه ء علمي شيعه حكمفرمائى داشت تأثيرات بسيارى بر طرز فكر كلى پيروان تشيع به جاى نهاد كه با زوال وانحطاط خود مكتب ، آن آثار از ميان نرفت وبه صورت اجزاء وعناصر ثابت فكر شيعي در آمد . اختلافاتى كه گاه در برخى مسائل ميان بينش شيعي در دوره حضور امام ودوره هاى متأخر تر ديده مى شود از همين حقيقت سر چشمه مى گيرد . برخى دو گونگىها ميان مكتب متكلمان در قرن پنجم با مكتب متكلمان زمان حضور مانند فضل بن شاذان نيز از همين راه قابل توجيه است . مشخصه اصلى مكتب متكلمان به شرح بالا ، تأكيد آنان بر عدم اعتبار أحاديث به خودى خود بود . مفيد ( 211 ) ، مرتضى ( 212 ) وشاگردان آن دو ( 213 ) همه بر اين نكته تكيه كرده اند . سه فقيه بزرگ در اين دوره فقهى كه فقه هر يك چهره اى ممتاز از اين مكتب است عبارتند از : 1 - مفيد ، محمد بن محمد بن النعمان البغدادي ( م 413 ) ، نگارنده رسائل فقهى متعدد ومتونى همچون المقنعة والاعلام فيما اتفقت عليه الامامية من الاحكام . 2 - شريف مرتضى ، علي بن الحسين الموسوي ( م 436 ) ، نگارنده الانتصار والمسائل الناصريات ، ومجاميعى در سؤالات واجوبه فقهى ، ورسائل فقهى بسيار ، وشاگرد مفيد . 3 - أبو الصلاح تقى الدين بن نجم الدين الحلبي ، شاگرد مرتضى ( م 447 ) ، نگارنده كتاب الكافي في الفقه . اين سه دانشمند هر يك داراى ابتكاراتى مخصوص خويش هستند ( 214 ) . جمعى ديگر از فقهاء اين دوره نيز كه پيرو همين مكتب وشارح وبازگو كننده انظار آن مى باشند ودر متون فقهى از آنان ياد مى شود عبارتند از :

--> 211 - رجوع شود به تصحيح الاعتقاد أو : 179 و 212 و 227 - 229 / التذكرة بأصول الفقه : 193 المسائل السرويه : 223 - 225 جواب مسائل أهل الحائر : 112 و 116 . نيز سرائر : 409 معارج محقق : 127 . 212 - در بسيارى از مؤلفاتشى . به عنوان نمونه جوابات المسائل الموصلية الثالثة : 40 الف / الذريعة إلى أصول الشريعة : 528 - 555 . 213 - از جمله أبو الصلاح حلبى ، تقريب المعارف : 91 ر ابن براج ، شرح جمل العلم والعمل : 170 و 177 و 256 كراجكى ، كنز الفوائد : 296 نيز ببينيد وجيزه بهائى : 6 كشف القناع : 442 . 214 - به عنوان مثال قطب راوندى در رساله اى كه در اختلافات فكرى مفيد ومرتضى نوشته است 95 مسأله كلامي كه ميان آن دو بر سر آن اختلاف نظر است گردآورده وگفته است كه اگر تمامى اين اختلافات را ذكر كند كتاب به درازا خواهد كشيد . ( كشف المحجه : 20 ) .